Đăng nhập
  • Thúc Kháng
  • Có từ thời Hai Bà Trưng, hát trống quân đã trở thành một di sản phi vật thể độc đáo ở Bình Giang.

    Các bậc cao niên làng Ngọc Cục biểu diễn một số bài hát trống quân cổ

    Ngày nay, khi loại hình nghệ thuật này ở nhiều nơi bị mai một, hát trống quân vẫn được người dân Bình Giang gìn giữ. 

    Đặc sản cổ xưa

    Cụ Phạm Thị Đậy (sinh năm 1931) là một trong những người am hiểu về hát trống quân ở làng Ngọc Cục, xã Thúc Kháng (Bình Giang). Cụ cho biết: “Hát trống quân của làng tôi đã có từ rất lâu đời. Cứ dịp Tết Trung thu, bên bờ sông Cửu An, các cụ lại tổ chức hát thi giữa đội Ngọc Cục - Tào Khê (Ngọc Cục, Tào Khê trước là một làng) với đội thôn Đầu Quạt, Ân Thi (Hưng Yên). Đêm hát bắt đầu từ lúc trăng lên kéo dài đến ba giờ sáng. Sau này  hát tại giếng đình của mỗi làng”. 

    Cụ Đậy hát trống quân từ nhỏ. Cách học chủ yếu là truyền khẩu, đi xem hát rồi về tập theo. Đến tuổi thiếu nữ thì các cụ gọi đi hát cho đến lúc lấy chồng, có con. Nhưng niềm đam mê trống quân không dứt nên khi con cái lớn, cụ lại đi hát. “Ngày xưa, làm đất, cấy lúa, vơ cỏ ngoài đồng chúng tôi cũng hát. Hát từ lúc đi làm đến lúc về đồng. Không có nam thì nữ hát với nữ. Hết hát đối, hát hỏi lại đến hát chuyện”, cụ Đậy cho hay. 

    Cũng như cụ Đậy, chất trống quân đã thấm sâu trong máu thịt của thế hệ người già ở Ngọc Cục. Bà Đào Thị Ngân, một người có trên 20 năm hát trống quân cho biết, hát trống quân có nhiều điệu. Tuy nhiên thông dụng nhất là hát bồi và hát trải. Ngày nay chủ yếu là hát trải, các bài hát vận theo lối hát này. Câu hát trống quân đều là thơ lục bát. Nam hát trước, nữ hát sau (nam xướng, nữ tòng). Thứ tự từ hát mở hội đến mời, gọi, hỏi, đố, họa, giao duyên, giã hội. 

    Để minh chứng, tại đình Ngọc Cục, các bậc cao niên trong làng biểu diễn cho chúng tôi nghe một số bài hát trống quân cổ. Lời hát giao duyên cất lên tự nhiên, đằm thắm: Nam: “Sáng trăng tỏ lắm mình ơi/Công việc bỏ đấy ra chơi ngoài này/Nhược bằng chẳng ngủ đêm nay/Thì mai ta sẽ lấy ngày làm đêm”. Nữ: “Đêm nay mới thật là đêm/Trăng soi ngõ trúc ngoài thềm gió đưa/Quản chi sớm nắng chiều mưa/Tình ta là mái chở che nỗi lòng”... Mỗi bài hát trống quân từ 10 câu đến vài chục câu, trung bình hát hết 5-10 phút. Người hát tự đánh trống cho hợp với khẩu nhịp. 

    Theo nghiên cứu của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH-TT-DL), trước Cách mạng Tháng Tám 1945, ở Hải Dương có một số nơi hát trống quân như Cẩm Giàng, Thanh Miện, Tứ Kỳ, Ninh Giang..., nhưng đến nay đều đã thất truyền chỉ còn ở Ngọc Cục, Tào Khê, Châu Khê thuộc xã Thúc Kháng (Bình Giang). Ở đây, hát trống quân phát triển rực rỡ từ thế kỷ 17 - 20, sản sinh ra nhiều nghệ sĩ dân gian đưa Tào Khê, Ngọc Cục trở thành đất tổ về hát trống quân của Hải Dương. 

    Trống quân đất Bình Giang còn độc đáo ở cách tạo trống cổ truyền. Ông Phạm Văn Huyên, người làng Ngọc Cục cho biết: Trên một đám đất chúng tôi đào một hố sâu khoảng 50 - 60 cm theo kiểu rỗng lòng trứng, dưới đáy đổ vỏ ốc nhồi khuyếch đại âm thanh. Trên miệng đặt một mâm gỗ bít cho thật khít, chôn hai chiếc cọc ở hai bên mâm và căng một sợi dây tết bằng lạt giang. Ở giữa sợi dây có một que, gọi là quân trống, đầu dưới tì vào mặt mâm, đầu trên tì vào sợi dây. Khi đánh trống dùng dùi gỗ gõ lên dây, quân trống sẽ đánh vào mặt trống, âm thanh truyền xuống hố và tạo nên tiếng thùng thình, cách xa hàng trăm mét vẫn nghe thấy. 

    Quan tâm bảo tồn

    Với truyền thống hát trống quân lâu đời, số người biết hát giọng trống quân cổ ở xã Thúc Kháng còn tương đối nhiều: Tào Khê có 18 người, Ngọc Cục 23 người và Châu Khê 1 người. Riêng Ngọc Cục vẫn duy trì hội hát trống quân vào dịp rằm tháng 8 (âm lịch) hằng năm. 

    Từ năm 1990, làng Ngọc Cục đã thành lập Câu lạc bộ (CLB) Hát trống quân gồm các cụ ông, cụ bà ở độ tuổi từ 60 trở lên biểu diễn vào mỗi dịp hội. Tuy tuổi đã cao, điều kiện kinh tế còn khó khăn, nhưng với tâm huyết khôi phục, bảo lưu nghệ thuật dân gian của cha ông, ý thức truyền dạy cho lớp người trẻ tuổi, đội ngũ nghệ sĩ dân gian ở Ngọc Cục đã đào tạo được những lớp người hát kế cận. 

    Ông Bùi Văn Năm, Chủ nhiệm CLB Hát trống quân Ngọc Cục cho biết: “Khi mới thành lập CLB có 20 người tham gia. Đến nay, CLB đã có 35 thành viên, tuổi từ 50-80. Mỗi tuần, CLB tổ chức sinh hoạt một buổi vào sáng thứ hai. CLB đã sưu tầm được hơn 300 bài hát trống quân cổ để phổ biến cho các thành viên. Nhiều hội viên cũng tích cực sáng tác các bài hát mới ca ngợi quê hương, tình làng, nghĩa xóm… Cũng chính CLB Hát trống quân Ngọc Cục đã cung cấp các bài hát trống quân cho CLB Hát trống quân Tào Khê ngày mới thành lập”. 

    Ông Nguyễn Thành Trung, Trưởng phòng Di sản (Sở VH-TT-DL) cho biết: “Với sự hiếm có, độc đáo, trống quân không chỉ là đặc sản của đất Bình Giang mà còn của tỉnh Hải Dương. Với trách nhiệm bảo tồn, gìn giữ loại hình nghệ thuật này, Sở VH-TT-DL đã tổ chức nghiên cứu, lập hồ sơ trình Bộ VH-TT-DL công nhận trống quân đất Bình Giang là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia”. 

     Để trống quân tiếp tục có sức sống lâu bền trong cộng đồng dân cư, chính quyền địa phương và các cơ quan chuyên môn của huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương cần quan tâm xây dựng đội ngũ diễn viên và đầu tư kinh phí giữ gìn di sản văn hóa quý giá này.

    Theo thần tích giáp tào làng Ngọc Cục, sau khi xưng vương, Hai Bà Trưng cử tướng quân Đặng Hưng Phước đem quân trấn giữ hai mặt đông, bắc, phòng quân Hán tái chiếm. Đến vùng Quắc gia trang (Ngọc Cục ngày nay), thấy nơi đây có địa thế dùng binh bèn cho xây dựng doanh trại. Thuở đó, trong quân có bà Tạ Thị Húy Cần là mẫu thân của ngài theo quân lo việc hậu cần. Ban ngày lo cho quân ăn no, mặc ấm, ban đêm bà tổ chức cho nhân dân địa phương cùng quân lính hát hò khích lệ tập luyện. Hát trống quân ra đời từ đó. Sau này, cứ dịp hội hè, dân làng lại tổ chức hát trống quân tưởng nhớ tướng quân và các binh sĩ đã tử trận trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng.  

    Vào thời chúa Trịnh Cương, giáp tào làng Ngọc Cục có người con gái tên Nguyễn Thị Mỹ tương truyền khi chúa Trịnh Cương đi kinh lý qua làng, bà đang cắt cỏ ở cánh đồng Tào và hát: “Tay cầm bán nguyệt thênh thang/Một trăm ngọn cỏ lai hàng tay ta”. Chúa Trịnh Cương thấy điệu hát trống quân rất hay, đã lấy bà làm thiếp, vào cung dạy cung nữ hát ca trù và trống quân. 

    NGỌC HÙNG- Báo điện tử Hải Dương
    (VP HĐND & UBND huyện sưu tầm)
    BÀI CÙNG CHUYÊN MỤC
    Thúc Kháng